دکتر سید محمد بلورچیان، از پیشگامان شیمی آلیسیلیکون در ایران و بنیانگذار , و موسس پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران، پس از عمری تلاش علمی، پژوهشی و مدیریتی، درگذشت
گاهی انسانهایی به دنیا میآیند که زندگیشان را نمیتوان تنها با شمارش مقالهها، کتابها، اختراعها یا مسئولیتهای اجرایی سنجید. ارزش واقعی آنان در چیزی فراتر از کارنامه علمی نهفته است؛ در آثاری که پس از رفتنشان باقی میماند و در انسانهایی که به واسطه آنان راه علم را ادامه میدهند. دکتر سید محمد بلورچیان از همین جنس انسانها بود.
اکنون که جامعه علمی ایران در سوگ درگذشت این استاد فرهیخته نشسته است، شاید بهترین زمان برای بازخوانی میراث مردی باشد که تمام زندگی خود را وقف علم، پژوهش و ساختن زیرساختهای علمی کشور کرد.
زندگی علمی و تحصیلات
سید محمد بلورچیان در سال ۱۳۱۲ در تبریز متولد شد. پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی و متوسطه، در دانشکده داروسازی دانشگاه تبریز به تحصیل پرداخت و مدرک دکترای داروسازی خود را دریافت کرد. سپس برای ادامه تحصیل راهی فرانسه شد و دکترای تخصصی شیمی خود را از دانشگاه بوردو فرانسه دریافت کرد. او از معدود دانشمندانی بود که موفق شد دو مدرک دکتری در دو حوزه داروسازی و شیمی کسب کند؛ انتخابی که نشاندهنده نگاه عمیق او به اهمیت علوم پایه و جایگاه ویژه علم شیمی در پیشرفت دانش بود. او بر این باور بود که شیمی، علم تمام علوم است و از همین رو، مسیر پژوهشی خود را در این حوزه با جدیت و علاقه دنبال کرد.
دکتر سید محمد بلورچیان با الهام از تجربه دوران حضور خود در فرانسه و با هدف کاربردی و عملیاتی کردن علم شیمی در ایران و بومیسازی دانش و فناوریهای مرتبط، پس از بازگشت به کشور فعالیت علمی خود را در دانشگاه تبریز ادامه داد. پس از انقلاب، دانشکده شیمی تبریز به کانون فعالیتهای علمی او تبدیل شد و علاقه وافرش به پژوهش، او را بر آن داشت تا برای ایجاد مرکزی توانمند در عرصه پژوهشهای شیمی و مهندسی شیمی تلاش کند.
این آرزو سرانجام در دولت چهارم جمهوری اسلامی ایران به بار نشست و با دستور دکتر فرهادی، وزیر وقت آموزش عالی، زمینه تشکیل پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران فراهم شد. تأسیس این پژوهشگاه نقطه عطفی در زندگی علمی دکتر بلورچیان بود؛ نهادی که حاصل سالها تلاش مستمر، ایمان به پژوهش، ارادهای استوار و نگاه آیندهنگر او به علم بود.
دانشمندی که نهاد ساخت
یکی از مهمترین میراثهای دکتر بلورچیان، تأسیس پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران است؛ نهادی که با تلاش، پیگیری و اراده او شکل گرفت و به یکی از مراکز مهم پژوهش در حوزه شیمی و مهندسی شیمی کشور تبدیل شد. او از همان ابتدا در اندیشه ایجاد مرکزی پژوهشی در تراز جهانی بود؛ مرکزی که در ذهن او میتوانست الگویی ایرانی از مراکز علمی بزرگی همچون مؤسسات ماکس پلانک باشد. زمینی که برای بسیاری شاید تنها زمینی بایر به نظر میرسید، برای دکتر بلورچیان تصویری از آینده علم ایران بود. او در آن زمین، آزمایشگاهها، پژوهشکدهها، تجهیزات پیشرفته و نسلهای آینده پژوهشگران ایرانی را میدید. شاید همین، یکی از مهمترین ویژگیهای یک دانشمند واقعی باشد: دیدن چیزی که هنوز وجود ندارد و سپس تلاش برای ساختن آن. دکتر بلورچیان اعتقاد داشت پژوهش نباید تنها در محدوده تحقیقات بنیادی باقی بماند، بلکه باید بتواند در حل مشکلات صنایع و پاسخگویی به نیازهای کشور نیز نقشآفرین باشد. همین نگاه، پژوهشگاه را از یک مرکز صرفاً دانشگاهی فراتر برد و به نهادی با رویکرد کاربردی و پیوند میان علم و صنعت تبدیل کرد. از همین رو، عنوان «پایمرد پژوهش» که برای او برگزیده شده، عنوانی تشریفاتی نیست. این نام، خلاصهای از یک عمر ایستادگی در مسیر علم است.
استادی که پژوهش را لمس میکرد
دکتر بلورچیان از پیشگامان تحقیقات شیمی آلیسیلیکون در ایران به شمار میرفت و در توسعه این حوزه علمی در کشور نقش مؤثری داشت. او با درک اهمیت راهبردی سیلیکون و فناوریهای مرتبط با آن، کانون فناوری سیلیکون را راهاندازی کرد و همواره بر ضرورت تولید دانش بومی در زمینه سیلیکون و مشتقات آن تأکید داشت. اهمیت این نگاه آیندهنگرانه امروز بیش از گذشته آشکار شده است. در زمانی که بسیاری هنوز اهمیت راهبردی سیلیکون و فناوریهای وابسته به آن را بهروشنی درک نکرده بودند، دکتر بلورچیان بر توسعه دانش و فناوری بومی در این حوزه تأکید میکرد. امروز، با گسترش انرژیهای تجدیدپذیر و بهویژه انرژی خورشیدی، نقش فناوریهای مبتنی بر سیلیکون در ساخت سلولهای خورشیدی، اهمیت این نگاه علمی و آیندهنگرانه را بیش از پیش نمایان کرده است. شاید اگر آن روز سرمایهگذاری گستردهتری بر توسعه دانش و فناوری سیلیکون در کشور صورت میگرفت، امروز ایران میتوانست سهم بیشتری از ظرفیتهای علمی و فناورانه این حوزه، بهویژه در عرصه انرژیهای تجدیدپذیر، در اختیار داشته باشد.
افتخارات و دستاوردها
دکتر سید محمد بلورچیان، پیشگام تحقیقات شیمی آلیسیلیکون در ایران، بنیانگذار و رئیس پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران، عضو پیوسته فرهنگستان علوم و رئیس گروه علوم پایه این فرهنگستان، رئیس دانشکده علوم دانشگاه تبریز و عضو هیئت علمی دانشگاه، دارنده دو مدرک دکتری در داروسازی و شیمی، صاحب بیش از ۱۷۰ مقاله پژوهشی بینالمللی، برگزیده نخستین همایش چهرههای ماندگار و دریافتکننده نشان درجه یک علمی و جایزه ویژه پژوهشهای بنیادی جشنواره بینالمللی خوارزمی بود.
میراث ماندگار
در کنار توان علمی و مدیریتی، یکی از برجستهترین ویژگیهای این استاد فرهیخته، ثبات، درستکاری، پیگیری و سختکوشی او بود؛ ویژگیهایی که در تمام سالهای فعالیت علمی و مدیریتیاش نمود داشت.
امروز، با درگذشت دکتر بلورچیان، جامعه علمی ایران تنها یک استاد برجسته شیمی را از دست نداده است؛ بلکه یکی از معماران نهاد علم و پژوهش در ایران معاصر را از دست داده است.
دانشمندان بزرگ در حقیقت از میان ما نمیروند؛ آنان در آزمایشگاههایی که ساختهاند، در پژوهشگرانی که تربیت کردهاند، در دانشجویانی که به علم علاقهمند ساختهاند، در کتابها و مقالاتشان و در نهادهایی که برای آینده بنا نهادهاند، به زندگی خود ادامه میدهند.
میراث دکتر بلورچیان نیز همین است.
او نشان داد که ساختن یک نهاد علمی بزرگ، از یک ساختمان آغاز نمیشود؛ از یک باور آغاز میشود؛ باور به اینکه میتوان در ایران علم تولید کرد، پژوهشگاه ساخت، نسل تربیت کرد و استانداردهای جهانی را هدف گرفت.
امروز شاید بهترین ادای احترام به او این نباشد که تنها از گذشتهاش سخن بگوییم، بلکه باید از خود بپرسیم: آیا نسل ما میتواند رؤیاهایی به بزرگی رؤیاهای او داشته باشد؟
دکتر سید محمد بلورچیان رفت، اما رؤیایی که برای علم ایران در سر داشت، همچنان زنده است؛ رؤیایی که بخشی از آن در پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران، در آثار و مقالات علمی او و در نسلهایی از پژوهشگران و دانشجویانی که با فرهنگ پژوهش آشنا شدند، ادامه یافته است.
و شاید زیباترین جمله برای بدرقه او این باشد:
بعضی انسانها عمر میکنند؛
بعضی انسانها آینده میسازند.
دکتر سید محمد بلورچیان از آنانی بود که آینده ساخت.
در پایان، جامعه علمی کشور، ریاست، اعضای هیئت علمی، دانشجویان و کارکنان پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران، درگذشت این استاد فرزانه و دانشمند برجسته را به جامعه علمی و پژوهشی کشور تسلیت گفته و برای آن زندهیاد، آرامش و رحمت الهی و برای خانواده، شاگردان و همکاران ایشان شکیبایی و بردباری آرزو میکنند.
